تعریف
اینگونه نقاشی ایرانی هنری کتابمحور بود که در کارگاههایی تولید میشد که در آنها خوشنویس، نقاش، تذهیبکار، طلاکار و صحاف هر یک سهمی داشتند. فضا با تداخل صفحات و خطوط زمین برآمده سازمان مییابد؛ شخصیتها بر پایه نقش، نه فاصله، مقیاسبندی میشوند.
تاریخچه
مکاتب متمایزی بهطور قراردادی در تبریز، شیراز، هرات و بعدها اصفهان شناسایی میشوند، هرکدام با قراردادهای شناختنی پالت، نوع چهره و منظره. انتساب به نقاشی نامدار برای شمار اندکی از هنرمندان ممکن است و برای بسیاری از آثار شناختهشده همچنان محل مناقشه است.
مواد
کاغذ آهارخورده و صیقلی، رنگدانههای معدنی و آلی مقید در صمغ، ورق طلا و طلای صدفی، و قلممویی ساختهشده از چند تار مو. آبی بر پایه لاجورد و سبز زنگار با گذر زمان رفتاری بسیار متفاوت دارند، که بر خوانش امروزی یک برگه اثر میگذارد.
شیوه ساخت
ترکیببندی نخست طراحی میشود، سپس رنگ در نواحی صاف نشانده میشود، و مدلسازی و خطکشی ظریف در آخر افزوده میشود. تذهیب و کار طلا معمولاً پس از نقاشی توسط متخصصی جداگانه انجام میشود.
گردآوری
برگههای جداشده از مرقع، رتوشهای بعدی، حاشیههای افزوده و تقلید مدرن همگی در بازار رایجاند. کاغذ، رفتار رنگدانه و ساخت حاشیه شواهد بیشتری از سبک بهتنهایی میدهند. با انتسابهای مطمئن به استادی نامدار محتاط باشید مگر آنکه مستقلاً مستند شده باشد.
گالری
تصاویر نمونههایی معرف هستند، نه سندی برای رکوردهای نمونهٔ بازارچه. منبع و وضعیت مجوز آنها در بخش اعتبارهای عکاسی آمده است.
بازارچه
- نام دیگر
- نگارگری
- قالبها
- تصویرگری نسخهٔ خطی، صفحات مرقع
- مواد
- رنگدانههای معدنی و آلی، طلا، روی کاغذ آمادهشده
- مکاتب کلیدی
- تبریز، هرات، شیراز، اصفهان
مکاتب و مراکز
نقاشی ایرانی در بستر هنرهای کتابآرایی شکل گرفت و آثاری چون شاهنامه و خمسهٔ نظامی را تصویرگری کرد. مورخان از مکاتب منطقهای مرتبط با حمایت دربار سخن میگویند — برای نمونه تبریز در آغاز دورهٔ صفوی و هرات در دورهٔ تیموری.
در دورهٔ متأخر صفوی، نقاشیها و طراحیهای تکبرگی برای مرقعها رواج بیشتری یافت که با هنرمندانی چون رضا عباسی در اصفهان پیوند خورده است.
مواد و آمادهسازی
کاغذ آهارمهرهکاری و صیقلی میشد تا سطحی صاف پیدا کند؛ رنگدانهها ساییده و با صمغ ترکیب میشدند. طلا بهصورت ورق یا طلای صدفی پودرشده به کار میرفت.
- کاغذ صیقلیشده
- رنگدانههای معدنی (مثل لاجورد، مالاکیت)
- رنگهای آلی
- طلا و نقره
- قلمموهای ظریف از موی سنجاب یا گربه
- حاشیهها اغلب جداگانه تزیین میشدند
نگارگری ایرانی در تصاویر
این تصاویر جنبهٔ نمایشی دارند و مربوط به شیء خاصی در فهرست نیستند. منابع در صفحهٔ منابع تصاویر آمده است.
| مکتب | دورهٔ تقریبی | ویژگیهای ذکرشده |
|---|---|---|
| هرات تیموری | قرن پانزدهم | ترکیببندی متوازن، خط ظریف |
| تبریز صفوی | اوایل قرن شانزدهم | جزئیات غنی، رنگ زنده |
| اصفهان | قرن هفدهم | چهرههای تکی، خط خوشنویسانه |
خط زمانی
- قرن چهاردهم
نقاشی نسخههای خطی ایلخانی و جلایری شکل میگیرد.
- قرن پانزدهم
مکتب هرات در دورهٔ تیموری شکوفا میشود.
- قرن شانزدهم
تبریز صفوی نسخههای خطی مصورِ برجستهای تولید میکند.
- قرن هفدهم
نقاشی مرقع و چهرههای تکی در اصفهان.
- قرن بیستم تا بیستویکم
نگارگری معاصر بهعنوان هنری زیبا آموزش و تمرین میشود.
منابع و مآخذ
- Book: Canby, S. R. Persian Painting. British Museum Press, 1993.
- Museum catalogue: Chester Beatty Library, Persian manuscript collection records.
در جایی که خاستگاه، تاریخ یا نمادشناسی محل مناقشه است، این مدخل روایتهای رقیب را بیان میکند نه اینکه میان آنها یکی را برگزیند. تحلیل سردبیری بهعنوان واقعیتِ مستند ارائه نمیشود.