تعریف
نستعلیق با قلم نی نوشته میشود که به نوکی مورب و ظریف تراشیده شده است. تناسبات آن بهصورت نسبتهای ثابتِ بیانشده بر حسب پهنای نوک قلم آموزش داده میشود، پس هر حرف در برابر معیاری قابلاندازهگیری، نه صرفاً برداشت ذهنی، سنجیده میشود.
تاریخچه
روایت سنتی، صورتبندی این خط را به میرعلی تبریزی در اواخر سده چهاردهم نسبت میدهد، انتسابی که در بسیاری منابع تکرار شده اما بهطور مطمئن مستند نیست. این خط به خط استاندارد شعر فارسی بدل شد و همچنان بهشدت به نسخههای خطی ادبی پیوند دارد.
ابزار و مواد
قلم نی، قلمتراش و مقطع، مرکب بر پایه دوده، کاغذ صیقلی و اغلب آهارخورده، و آستری ابریشمی درون دوات که جریان مرکب را تنظیم میکند.
تمرین
آموزش با کپیبرداری از مشقهای استاد، حرف به حرف، سپس در جفتها و ترکیبها، پیش از نوشتن سطرهای کامل، پیش میرود. شکسته، گونهای شکستهتر و سریعتر، برای نوشتار اداری و غیررسمی توسعه یافت.
گالری
تصاویر نمونههایی معرف هستند، نه سندی برای رکوردهای نمونهٔ بازارچه. منبع و وضعیت مجوز آنها در بخش اعتبارهای عکاسی آمده است.
بازارچه
در حال حاضر هیچ شیئی از این صنعت فهرست نشده است.
- نوع خط
- دستخط خوشنویسی فارسی
- ابزار
- قلم نی، مرکب، کاغذ صیقلی
- پیدایش
- حدود قرن چهاردهم تا پانزدهم
- فرم مرتبط
- شکستهٔ نستعلیق
فرم و ریتم
نستعلیق به کشیدگیهای افقی بلند، انحناهای روان و خط زمینهٔ بهآرامی روبهپایین درون کلمات شناخته میشود. تناسبات با نقطهٔ لوزیشکلِ حاصل از نوک قلم اندازهگیری میشود.
این خط به خط اصلی شعر فارسی بدل شد و همچنان در آموزش خوشنویسی ایرانی محوری است. تمرین شامل بازنویسی مکرر مشقها (سیاهمشق و تمرینها) زیر نظر استاد است.
- قلم نیِ اریبتراشیده
- تناسب اندازهگیریشده با نقطه
- نوشتهشده روی کاغذ صیقلی
- مشقهای تمرینی (سیاهمشق)
- نصبشده بهصورت صفحات مرقع یا تابلو
- آموزش از طریق سلسلهمراتب استاد و شاگرد
نستعلیق در تصاویر
این تصاویر جنبهٔ نمایشی دارند و مربوط به شیء خاصی در فهرست نیستند. منابع در صفحهٔ منابع تصاویر آمده است.
خط زمانی
- قرن چهاردهم تا پانزدهم
نستعلیق شکل میگیرد؛ سنت آن را به میرعلی تبریزی نسبت میدهد.
- قرن شانزدهم
میرعلی هروی و دیگران این خط را بهبود میبخشند.
- قرن هفدهم
میرعماد حسنی، که اغلب بهعنوان استاد این فرم یاد میشود.
- امروز
بهطور گسترده از طریق انجمنهای خوشنویسی آموزش داده میشود.
منابع و مآخذ
- Book: Blair, S. Islamic Calligraphy. Edinburgh University Press, 2006.
- Museum catalogue: Reza Abbasi Museum, calligraphy collection records.
در جایی که خاستگاه، تاریخ یا نمادشناسی محل مناقشه است، این مدخل روایتهای رقیب را بیان میکند نه اینکه میان آنها یکی را برگزیند. تحلیل سردبیری بهعنوان واقعیتِ مستند ارائه نمیشود.